کتاب اقتصاد توحیدی، بخش ربا

کتاب اقتصاد توحیدی، ٤- بيان خاصه های روانی سلطه گر و زير سلطه و ارائه راه رهائی از آنها، بخش ربا:

6- ربا:

     رباداری دو وجه سياسی - اجتماعی و اقتصادی است. ربا بالاخص در وجه سياسی – اجتماعی آن هميشه در تاريخ ايران به نحو استمرار وجود داشته است. پول در انحصار قدرت بدستان بوده و اينان بوده اند که ربا را رايج می کردند. به سخن ديگر، رايج کردن ربا نه تنها از جنبه اقتصادی وسيله غارت بود، بلکه از لحاظ سياسی نيز نقش بسيار مهمی را ايفاء می کرد. (94) صاحب قدرتان در رابطه ای که با دهقانان بيچاره برقرار می کردند، آنها را مقروض و ناگزير به قرض کردن از خودشان  و با ربح سنگين می نمودند. در نتيجه دهقانان مادام العمر اسير ارباب بودند و در بعضی موارد نسل بعد از نسل مقروض می ماندند و قرضشان سر به فلک می زند و ... تا شورش می شد و قرض را می بخشيدند و دوباره همين امروز  استمرار می يافتند. ربا و قرض ها چند وجه همين اموری هستند که در تاريخ هر کشوری استمرار داشته اند و از ابزار ثبات موقعيت قدرت بدستان می شده اند و هنوز نيز می شدند. و بدين خاطر است که اسلام ربا را در هر وجهی از وجوه آن محکوم کرده  و به عمل شيطان نسبت داده است.

     گفتن ندارد که در زمينة اقتصادی محض نيز ربا يکی از مهمترين ابزار تمرکز و تکاثر قدرت اقتصادی بوده و در همين جهت بکار رفته است. بهر حال حرمت آن از نظر اسلام مسلم است.

     درمورد ربا بعضی چنين انديشيده اند که قرآن « آرام، آرام» با آن برخورد کرده است يعنی در اوايل به اعلام خوب نبودن آن کفايت کرده و تنها پس از مدتی آنرا حرام داشته است و بعد ... ولی وقتی امور مستمر را در نظر می آوريم، می بينيم که در هر آيه ای که از ربا سخن رفته يک يا چند امر مستمر مورد نظر اسلام قرار گرفته است و بنا براين سخن از نقشها و اثرات گوناگون رباست.

در سوره بقره آيات 275 و 276 فرمايد:

اَلَّذينُ يُاکُلونُ الرِّبوالايُقُو ُمونُ اِلّاکَما يُقُوم ُ اَلَّذين يُتَخَبُطُه ُ الشَّيطان ُ مِنُ الَمِسّ ذلِکُ بِاَنَّهم قالُوا اِنَّماَ البُيع مِثل ُ الِرّبواُ وُ اَحُلّ الله ُ النِبيعُ وُ حُرُّمُ الرِّبوا فَمُن جآءَه ُ مُوعِظَهِ مِن رُبِّهِ فَانتَهی فَلَه ُ ماسُلَفُ وُ اَمره ُ اِلَی اللهِ وُ مُن عادُفَاؤلئکُ اَضحاب النّاِر ُهم فيهاخالِد ُونُ (275) يُمحق ُالله ُ الِرّبوا وُ ُيربیِ الصَّدقاتِ وُالله ُ لا ُيحِب ُ کُلَّ کَفارٍ اَثيمٍ(276)

« رفتار کسانی که ربا می خورند به آنکس می ماند که شيطان با تماس خود او را آشفته می کند. اين بدانست که می گويند بيع مثل رباست چگونه است که خدا بيع را حلال و ربا را حرام می کند؟ آنکس که از پروردگار بدو پند رسد از اينکار بازايستد و مال گذشته او راست و کار او با خدا است. و آنان که برويه گذشته بازگردند اصحاب آتش و در آن خالدند. خدا آنچه را از راه ربا گرد آيد نابود می کند و به صدقات برکت می دهد و خداوند هيچ سپاس نشناس تبهکار را دوست نمی دارد.»

     بنابراين آيه خطاب به کسانی است که در مقام اشتباه کاری می خواهند ربا را با بيع و تجارت يکی وانمود کنند ... و اينکه چرا خدا آن را حرام و ايندو را حلال کرده است. بايد گفت که اگر تجارت هم مقرون برضايت « عن تراض» نباشد، از نظر اسلام حرام است. يعنی درست است که در تجارت آن صورتی که بدون استثمار يکی از طرفين باشد، يعنی ذره ای از نيروی کار يکی به ديگری اضافه نشود، موکول به استقرار جامعة توحيدی است و قبل از آن جامعه امکان دارد که يک ظرف مبادله بيشتر از طرف ديگر سود ببرد، اما بهر صورت، مبادله ای که صورت می گيرد به يک نياز جواب می دهد. مثلاً يکی گندمی را که کاشته است با پارچه ای که ديگری ساخته است، مبادله می کند. در اين مبادله امکان دارد يک طرف کم بشود و به طرف ديگر افزوده گردد، اما بهرحال اين امر قابل تعديل است زيرا اعضاء جامعه نيازهای يکديگر را بر می آورند و بنابراين متقابلاً به همديگر وابسته هستند. و اگر حکومت درستی روی کار باشد می تواند از راه هائی مازاد مبادله را به جامعه بازگرداند. حال آنکه در ربا يک دسته الزامات سياسی و اجتماعی همراهند. بدينقرار که به پول يعنی قدرت متراکم ما به ازائی تعلق می گيرد و اين رابطه به کلی يک طرفه است و با تجارت فرق دارد.

     در اين آيه قرآن می گويد که اين رابطه يکطرفه را قبول ندارد، و از همان ابتدای امر که يک طرف پول را به ربا می دهد، خود نشان دهنده اين امر است که نظام چنانست که قدرتها در جاهائی جمع می شوند ... و عاقبت هم به صرف داشتن موقعيت، رباخوار هست و نيست طرف ديگر را مطالبه می کند. ربا در رابطه فرد با فرد، جمع با جمع و کشور با کشور و ... ممنوع است. ذره ای ربا، حتی با کمترين ربح ها نيز جايز نيست.

     در آيات بعدی همين سوره يعنی از آيات 278 تا 280 دستور به صرفنظر کردن از ربا می دهد و اخذ آنرا در حکم اعلان جنگ با خدا می شمارد.

يآاَ ُيُّهاالَّذينُ اَمُنو ُاتَّقواللهَ وُ زَروامابُقِی مِنُ الِرّبوآاِن کُنتُم مؤمِنينُ (278) فَاِن لَم تَفعُلُوافَاذَ ُنوا ِبحُرب مِّنُ اللهِ وُ رُسولِهِ وُاِن ُتبتُم فَلَکُم ُرؤسُُ اَموالِکُم لاتَظِلمو ُنُ وُلاتُظَلمُونُ (279) وُاِن کانُ ذُو ُعسُرهٍ فَنَظِره اِلی مُبُسُرهٍ وُاَن تَصَدُّ قُواخَير ُ لَکُم اِن کُنتُم تَعلَمونُ (280)

« کسانی که  ايمان آورده ايد اگر مؤمنيد بخدا تقوی جوئيد و مانده ربا را بازپس نگيريد. و اگر چنین  نمی کنيد پس آماده جنگ با خدا و فرستاده او بشويد. و اگر توبه کنيد رأس المالتان شما راست نه ستم کنيد و نه ستم ببينيد و اگر مديون تنگدست بود تا فراخی در کارش حاصل شود مهلت دهيد و اگر دانا باشيد می دانيد که بخشيدن قرض بر او برايتان بهتر است.

     در اين آيه ها به آن امر مستمر توجه شده است که عبارت است از به قرض دادن و مقروض را دائم زير بار قرض نگاهداشتن و او را مطيع نگاهداشتن. اين وسيله در همه نظامهای طبقاتی بکار می رفته و بکار می رود. و در گذشته ماية قوام نظام ارباب و رعيتی بوده است. در آية 161 سورة نساء، يهود را از جمله به اين دليل که ربا اخذ می کردند و اموال مردم را به باطل می خوردند، سزاوار عذاب اليم می داند:

وُاَخذِ ُهم ُ الّرِبوا وُ قَدنُهوا عنه ُ

« و ربا می گرفتند حال آنکه از اينکار نهی شده بودند.»

وُاَکِلهِم اَموالَ النّاسِ بِالباطِلِ وُ اَعتَدنالِلکافِرينُ مِنهم عِذاباً اَليماً (161)

« اموال مردم را بناروا می خورند. و برای کافرانشان عذاب دردناک آماده کرديم.»

و در آيه 39 سوره روم باز ربا را تحريم می کند:

وُ مآ اتَيتُم مِّن رِّباً

لِيِر ُبوافی اَموالِ النّاِس فَلاير بو اُعِندُاللهِ و ماآ تَيتُم مِّن زُکوهٍ ُتريد ُونُ وُجهُ اللهِ فَاو ُ لئکُ ُهُم ُ الُمضعِفونُ (39)

« آنکس که پول به ربا می دهد تا با اموال مردم گنده شود، نزد خدا گنده بحساب نمی آيد. و آنکس که بخاطر خدا زکوه می دهد اين اوست که برخود می ا فزايد».

و در سوريه آل عمران آيه 130 فرمايد:

ياَاَ ُُيهُاالَّذينُ اَمنُوالاتاکُلُواالِرّبوآاَضعافاً ُمضاعُفَه ً وُاتَّقو ُاللهَ لَعُلکُم ُتفلحو ُنُ

« ای کسانيکه ايمان آورده ايد ربا به اضعاف مضاعف نخوريد و به خدا تقوی جوئيد باشد که رستگار شويد.»

     در اينجا سخن از يک نوع خاص ربا، يعنی ربا با اضعاف مضاعف است. ربح مرکب يکی از اشکال ربا با اضعاف مضاعف است. اشکال ديگر اين ربا را در تاريخ ايران می تواند ديد. واضح است که حرمت ربا ناظر به کليه اشکال آن است.

اينک چند مثال:

-     حاکم پولهايش را با ربح در اختيار يک عده خاصی از صرافان می گذارد و صرافان پول حاکم را به کسانی که برای رشوه داده به حاکم به پول نياز دارند، با ربح بيشتر قرض می دهند ... می بينيد که چند رابطه برقرار است: ربحی که حاکم از صرافانش می گيرد و ربحی که صراف از رشوه دهنده می گيرد و اصل رشوه که به حاکم بر می گردد!...

-      مالک به عده ای در ده که در واقع ايادی خود او هستند، گندم می فروشد. بعد در فصل زمستان، کسانی که گندم را مثلاً به کيلويی دو تومان خريده اند، همان گندم را کيلويی سه تومان به دهقان می فروشند. و چون دهقان آهی در بساط ندارد، گندم خرمن او را پيش خريد يا سلف می کنند به پانزده ريال، يعنی يک کيلو گندم زمستان به دو کيلو گندم سرخرمن ... انواع اين اشکال فروان است

     ربا تنها مربوط به پول نيست. مبادله هر دو شئی هم جنس که اين چنين روابطی را برقرار کند، مبادله ربوی می شود و در اسلام حرام است. اگر گندم هم با گندم با يک قيراط اضافی عوض بشود، حرام است. اشاره آيه به تمام اشکالی است که پول در يک گردش به چندين برابر خود می رسد و البته حرام است. ربح مرکب يکی از اشکال خفيف اين طرز ربا است.